Përkthimi idiomatik,
i shpjeguar.

Shpesh besohet që një përkthim i suksesshëm është një përkthim besnik. Kjo është e vërtetë, por me një kusht: besnik ndaj kuptimit, jo ndaj fjalëve. Të përkthesh ‘I’m feeling blue’ si ‘po ndihem blu’ është i saktë, dhe krejtësisht i gabuar. Një përkthim i mirë nuk zhvendos fjalë nga njëra gjuhë në tjetrën: ai transporton një qëllim brenda një sistemi kulturor të ndryshëm, me imazhet e veta, formulat e mirësjelljes, heshtjet.

Çfarë është përkthimi idiomatik?

Një përkthim idiomatik është një përkthim që respekton përdorimet e gjuhës cak, jo vetëm gramatikën e saj. Konkretisht, dallohen tri nivele:

• Përkthimi fjalëpërfjalshëm: çdo fjalë zëvendësohet me ekuivalentin e saj. ‘I’m cold’ bëhet ‘unë jam i ftohtë’ në vend të ‘kam ftohtë’. I dobishëm për të kuptuar një strukturë, asnjëherë për të komunikuar.
• Përkthimi idiomatik: ruajmë kuptimin, përshtasim formën me konventat e gjuhës cak. ‘Break a leg’ bëhet ‘pasha mbarë’, jo ‘thyej një këmbë’.
• Përkthimi përshtatës: rishkruajmë për një audiencë specifike, duke përshtatur referencat kulturore, shembujt, humorin. Ky është përkthimi marketing ose letrar.

Midis të treve, përkthimi idiomatik është ai që ka rëndësi në jetën e përditshme. Pikërisht ai shndërron një tekst pro në një tekst të natyrshëm në gjuhën cak, pa e tradhtuar dhe pa e shtrembëruar.

Pse fjalë për fjalë dështon

Gjuhët nuk ndajnë të njëjtin copëtim të realitetit. Aty ku frëngjishtja dallon ‘tu’ dhe ‘vous’, anglishtja ka vetëm një ‘you’. Aty ku japonishtja ka katër nivele mirësjelljeje të kodifikuara, spanjishtja ka dy. Të përkthesh fjalë për fjalë do të thotë të injorosh këto asimetri dhe të prodhosh tekste që, teknikisht të sakta, tingëllojnë të çuditshme ose të ftohta.

Traduttore, traditore. Fjalë e urtë italiane: përkthyesi është një tradhtar.

Tre arsye kryesore e bëjnë të dështojë fjalë për fjalë:

1. Shprehjet e ngurtësuara. Çdo gjuhë ka metaforat e veta të rrënjosura. ‘Të kërcesh nga gjeli te gomari’ nuk ekziston në anglisht, ku flitet për ‘jumping around’ ose ‘going off on a tangent’. Përkthe imazhin, jo fjalët.
2. Mirësjellja e kodifikuar. Një email formal frëngjisht fillon me ‘Madame, Monsieur’ dhe mbaron me një formulë të gjatë mirësjelljeje. Një email formal anglisht fillon me ‘Dear …’ dhe mbaron me ‘Best regards’. Gjatësitë, konventat janë të ndryshme.
3. Ritmi dhe shenjat e pikësimit. Frëngjishtja pranon fjali të gjata, plot fjali të varura. Anglishtja parapëlqen fjali të shkurtra, të drejtpërdrejta. Të përkthesh pa ritëm do të thotë të prodhosh një tekst që lexohet keq.

Pesë kurthet klasike të përkthyesit

Edhe përkthyesit me përvojë pengohen në këto pesë kurthe. T’i njohësh nuk mjafton për t’i shmangur, por ndihmon për t’i zbuluar gjatë rileximit.

1. Miku i rremë

Dy fjalë që ngjajnë në dy gjuhë dhe që nuk kanë të njëjtin kuptim. Actual në anglisht do të thotë ‘real’, jo ‘aktual’. Sympathy do të thotë ‘dhembshuri’, jo ‘simpati’. Kurthi është aq më i tinëzar pasi teksti mbetet gramatikisht i drejtë.

2. Kalkimi strukturor

Të përkthesh fjalët saktë, por të mbash strukturën angleze në shqip. ‘I am going to do it tomorrow’ bëhet ‘do ta bëj nesër’ (e drejtë), jo ‘unë jam duke shkuar ta bëj atë nesër’ (strukturë angleze e ngjitur). Ndërtimet foljore, vendet e ndajfoljeve ndryshojnë.

3. Mbyllja e papërshtatshme

‘Best regards’ nuk ka ekuivalent direkt në shqip. Sipas kontekstit, do të jetë ‘Me respekt’, ‘Sinqerisht’, ‘Përshëndetjet më të mira’. Të zgjedhësh nivelin e gabuar të formalitetit në nënshkrim do të thotë të sinjalizosh ose largësi, ose familjaritet të padëshiruar.

4. Imazhi kulturor i errët

Disa shprehje i referohen referentëve të caktuar kulturorë. ‘It’s a piece of cake’ nuk përkthehet ‘është një copë torte’ por ‘është lojë fëmijësh’ ose ‘është e lehtë’. Metaforat sportive amerikane (‘touch base’, ‘hit a home run’) kërkojnë një rishkrim të plotë.

5. Ironia dhe lojërat e fjalëve

Kurthi përfundimtar. Një lojë fjalësh mbështetet në tingullin ose kuptimin e dyfishtë të fjalëve në gjuhën burim. Të rrallë janë ata që transpozohen. Përkthyesi atëherë duhet të zgjedhë: të japë efektin (të gjejë një lojë tjetër ekuivalente) ose të japë kuptimin (duke humbur efektin komik).

Kur përkthimi idiomatik bën dallimin

Jo të gjitha përkthimet kanë të njëjtën peshë. Ja pesë situata ku dallimi midis fjalë për fjalë dhe idiomatik paguhet shtrenjtë.

1. Email-i profesional ndërkombëtar

Midis një ‘Po ju shkruaj për t’ju njoftuar që…’ të përkthyer fjalëpërfjalshëm dhe një ‘I’m writing to let you know that…’ të natyrshëm, bashkëbiseduesi anglishtfolës e ndien menjëherë dallimin. Përkthimi idiomatik shmang efektin e ‘tekstit të përkthyer’.

2. Kontrata juridike dygjuhëshe

Një kontratë e përkthyer keq është një kontratë potencialisht e pavlefshme. Termat juridikë kanë ekuivalentë të saktë në çdo sistem të së drejtës: ‘partnership’ nuk është saktësisht ‘partneritet’, ‘warranty’ nuk është ‘garanci’. Një përkthyes idiomatik i njeh këto nuanca.

3. Mbështetja për klientë shumëgjuhëshe

Një mesazh mbështetjeje i përkthyer fjalëpërfjalshëm tradhton origjinën: klienti kupton që nuk po i drejtohemi vërtet në gjuhën e tij. Një përkthim idiomatik, qoftë edhe automatik, e ruan marrëdhënien.

4. Përmbajtja marketing (pitch, slogan)

Përkthimi marketing rrëshqet shpesh drejt përshtatjes: një slogan që funksionon në anglisht (‘Just do it’) duhet të rishkruhet, jo të përkthehet. Por para se të arrijmë te përshtatja, duhet të zotërojmë përkthimin idiomatik.

5. Teksti letrar ose akademik

Këtu, përkthyesi luan reputacionin e tij. Një poezi e përkthyer fjalëpërfjalshëm humb gjithë muzikalitetin e saj. Një disertacion akademik i përkthyer keq bëhet i pakuptueshëm për kolegët e gjuhës cak.

Përkthim direkt kundër urës angleze

Shumë mjete përkthejnë në dy etapa: gjuhë burim, anglisht, gjuhë cak. Kjo qasje funksionon keq për çiftet që nuk përfshijnë anglishten. Të përkthesh direkt nga shqipja në japonisht do të thotë të ruash nuanca që ura angleze i fshin.

40 gjuhët e Grammatikai

Përkthyesi mbështet 40 gjuhë, nga shqipja te japonishtja, duke kaluar nëpër arabisht, koreançe, mandarin, hindi ose suedisht. Disa shembuj formulash mirësjelljeje që një përkthim i mirë duhet t’i ruajë:

• Japonisht: një email profesional mbaron me 「よろしくお願いいたします」, jo me një ‘me respekt’ të përkthyer fjalëpërfjalshëm.
• Gjermanisht: ‘Mit freundlichen Grüßen’ është ekuivalenti neutral. Një ‘Best regards’ anglisht do të perceptohej si shumë i shkurtër.
• Shqip: ‘Me respekt’ i përshtatet shumicës së shkëmbimeve profesionale. ‘Sinqerisht’ është më i ngrohtë, ‘Përshëndetjet më të mira’ më formal.

Një përkthim që respekton këto konventa shmang efektin e ‘tekstit të përkthyer’. Pikërisht këtë synon Grammatikai në çdo gjuhë cak.

Gabimet që duhen shmangur kur përkthejmë

Edhe me një mjet të mirë, përkthyesi mbetet zot i rezultatit. Ja katër gabime që sabotojnë edhe përkthimet automatike më të mira.

Mbi-përkthimi i emrave të përveçëm

Emrat e përveçëm nuk përkthehen, përveçse me konventë të vendosur. ‘New York’ mbetet New York, jo ‘York e Re’. ‘Jean-Paul Sartre’ mbetet Jean-Paul Sartre. Një përkthyes që përkthen emrat e përveçëm fut konfuzione.

Lokalizimi i tepruar

Të përshtatësh një emër rruge ose një pjatë tipike është shpesh gabim. Një tekst që flet për një restorant në Tokio nuk duhet të bëhet një tekst që flet për një restorant në Tiranë. Lokalizimi përtej gjuhës tradhton qëllimin origjinal.

Injorimi i konventave tipografike cak

Thonjëzat shqipe „si këto” nuk janë thonjëzat angleze “si këto”. Hapësirat e pandara para dy pikave ekzistojnë në frëngjisht, jo në anglisht. Një përkthim i mirë respekton tipografinë e gjuhës cak.

Përzierja e përkthimit dhe riformulimit

Të përkthesh do të thotë të ruash kuptimin duke ndryshuar gjuhën. Të riformulosh do të thotë të ndryshosh formën duke ruajtur gjuhën. Të përkthesh duke riformuluar (të ndryshosh njëkohësisht gjuhën DHE regjistrin) do të thotë të prodhosh një tekst të vështirë për t’u kontrolluar. Nëse të dy operacionet janë të nevojshme, t’i bëjmë veçmas.

Përkthim me Grammatikai

Përkthyesi i Grammatikai synon një premtim të thjeshtë: respekto idiomat e gjuhës cak, jo vetëm transpozimin e fjalëve. Çdo gjuhë trajtohet sipas konventave të veta të mirësjelljes, strukturës dhe shenjave të pikësimit.

Në praktikë:

• Ngjit ose shkruaj tekstin tënd në modul, sipër.
• Zgjidh gjuhën burim (ose lëre zbulimin automatik).
• Zgjidh gjuhën cak ndër 40 të mbështeturat.
• Kliko Përkthe. Versioni i përkthyer shfaqet për pak sekonda.
• Mund ta modifikosh përkthimin drejtpërdrejt në kartën e djathtë para se ta kopjosh.

Asnjë tekst nuk ruhet. Çdo përkthim përpunohet në kujtesë, pastaj fshihet menjëherë pas përgjigjes. Fjalët e tua mbeten fjalët e tua, në të gjitha gjuhët.